रमजानको रोजा: धार्मिक आस्थासँगै स्वास्थ्य विज्ञानको दृष्टिले महत्वपूर्ण अभ्यास

इस्लाम धर्मावलम्बी मुस्लिम समुदायका लागि रमजान महिना अत्यन्त पवित्र र महत्वपूर्ण समय हो। विश्वभर करिब १.८ अर्ब मुस्लिमहरूले १४ सय वर्षभन्दा लामो समयदेखि रमजान महिनामा सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म रोजा बस्ने परम्परा पालना गर्दै आएका छन्। धार्मिक दृष्टिले यो महिना आत्मसंयम, आध्यात्मिक शुद्धि, दानशीलता र सामाजिक सहकार्यको प्रतीक मानिन्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाउन थालेका छन् कि यो धार्मिक अभ्यासले मानव शरीरको स्वास्थ्यमा पनि विभिन्न सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी मेटाबोलिज्म, रक्तचिनी नियन्त्रण, मुटु स्वास्थ्य, तौल नियन्त्रण तथा शरीरमा हुने सूजन (इन्फ्लेमेसन) जस्ता विषयमा रमजानको रोजाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

विश्वभरका अनुसन्धानकर्ताहरूले अहिले रमजानको रोजालाई ठूलो प्राकृतिक अध्ययन (natural study) को रूपमा हेर्न थालेका छन्। किनकि रमजान महिनामा विभिन्न देश, संस्कृति, खानपान, मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाका करोडौं मानिसहरू एकै समयमा उपवास बस्छन्। यस्तो विविधता भएको ठूलो समूहमा उपवासको प्रभाव अध्ययन गर्न पाउनु वैज्ञानिकहरूका लागि अत्यन्त मूल्यवान अवसर हो। यसले मानव शरीरमा उपवासको प्रभाव बुझ्नका लागि ठूलो मात्रामा तथ्यांक उपलब्ध गराउँछ।

रक्तचिनी नियन्त्रणमा प्रभाव

रमजानको रोजाबारे सबैभन्दा धेरै उठाइने प्रश्नमध्ये एक हो यसले रक्तचिनी (ब्लड सुगर) मा कस्तो प्रभाव पार्छ? विशेषगरी मधुमेह भएका व्यक्तिहरूका लागि यो प्रश्न निकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

केही अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि रोजा बस्दा दिनको समयमा रक्तचिनीमा हल्का वृद्धि देखिन सक्छ। तर रमजान महिना समाप्त भएपछि समग्र रक्तचिनी नियन्त्रणमा सुधार आउने देखिएको छ। उदाहरणका लागि, मुटु सम्बन्धी जोखिम भएका व्यक्तिहरूमा गरिएको एक अध्ययनमा रमजानको समयमा दैनिक रक्तचिनी स्तर अलि बढेको देखिए पनि रमजानपछि HbA1c नामक दीर्घकालीन रक्तचिनी सूचकमा उल्लेखनीय कमी आएको पाइएको थियो।

HbA1c यस्तो सूचक हो जसले विगत तीन महिनाको औसत रक्तचिनी स्तर देखाउँछ। यसमा कमी आउनु भनेको मधुमेह नियन्त्रण राम्रो हुनु हो।

अन्य केही अनुसन्धानहरूले रोजा बस्दा शरीरको इन्सुलिन संवेदनशीलता (insulin sensitivity) बढ्न सक्ने देखाएका छन्। यसको अर्थ शरीरले चिनीलाई अझ प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। यसले मधुमेहको जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

तर सबै अध्ययनहरूको निष्कर्ष समान छैन। केही अनुसन्धानहरूमा स्वस्थ व्यक्तिहरूमा रक्तचिनी स्तरमा खासै परिवर्तन नदेखिएको पनि उल्लेख गरिएको छ। त्यसैले रोजाको प्रभाव व्यक्ति विशेषको स्वास्थ्य अवस्था, खानपान, जीवनशैली र शारीरिक गतिविधिमा निर्भर हुन सक्छ।

मुटु स्वास्थ्यमा सकारात्मक असर

रमजानको रोजाले मुटु स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने संकेत विभिन्न अध्ययनहरूले दिएका छन्। विशेषगरी कोलेस्ट्रोलको स्तरमा सुधार देखिएको पाइन्छ।

मुटु रोगसँग सम्बन्धित मुख्य कारकमध्ये एक हो एलडीएल (LDL) कोलेस्ट्रोल, जसलाई प्रायः “खराब कोलेस्ट्रोल” भनिन्छ। यसको मात्रा बढी भएमा रक्तनलीमा बोसो जम्न सक्छ र मुटु रोगको जोखिम बढ्न सक्छ।

क्लिनिकल मेडिसिन जर्नलमा प्रकाशित एक समीक्षा अध्ययनले देखाएको छ कि रमजानको रोजाले एलडीएल कोलेस्ट्रोल घटाउन र एचडीएल (HDL) अर्थात् “राम्रो कोलेस्ट्रोल” बढाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। एचडीएल कोलेस्ट्रोलले शरीरबाट खराब बोसो हटाउन मद्दत गर्छ।

साउदी अरेबियामा मधुमेह भएका वयस्कहरूमा गरिएको अध्ययनले रोजा बस्दा एचडीएल स्तर बढेको र सूजनसँग सम्बन्धित केही सूचकहरू घटेको देखाएको थियो। उदाहरणका लागि इन्टरल्युकीन–६ र सी–रिएक्टिभ प्रोटिन जस्ता सूचकहरू कम भएको पाइयो। यी दुवै पदार्थ मुटु रोगको जोखिमसँग सम्बन्धित हुन्छन्।

अर्को अध्ययनले रोजाको समयमा रक्तमा रहेका केही प्रोटिनहरूमा अस्थायी परिवर्तन देखिएको जनाएको छ, जसले रगत जम्ने प्रक्रिया कम गर्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ। यसले रक्तनलीमा थक्का बन्ने जोखिम घटाउन सक्छ, जसलाई थ्रोम्बोसिस भनिन्छ।

तौल र बोसो घटाउने प्रभाव

रमजानको रोजासँग सम्बन्धित सबैभन्दा स्थिर रूपमा देखिने परिणाममध्ये एक हो तौल घट्नु। विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि रमजानपछि धेरै व्यक्तिहरूको शरीरको तौल, बोसोको मात्रा, पेटको घेराइ तथा बडी मास इन्डेक्स (BMI) घटेको पाइन्छ।

विशेषगरी मोटोपन वा बढी तौल भएका व्यक्तिहरूमा यो प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ। टाइप–२ मधुमेह भएका बिरामीहरूमा गरिएको एक अध्ययनले रमजानपछि शरीरको तौल, बोसोको मात्रा र कम्मरको घेराइमा उल्लेखनीय कमी आएको देखाएको थियो।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार यस्तो परिवर्तन हुनुका पछाडि धेरै कारणहरू हुन्छन्। पहिलो कारण हो क्यालोरीको मात्रा कम हुनु। रोजा बस्दा दिनभर खाना नखाइने भएकाले समग्र क्यालोरी सेवन घट्न सक्छ।

दोस्रो कारण हो शरीरमा हुने हार्मोनल परिवर्तन। उपवासको अवस्थामा शरीरले ऊर्जा उत्पादनका लागि बोसोको प्रयोग गर्न थाल्छ। यस प्रक्रियालाई फ्याट मोबिलाइजेसन भनिन्छ।

तेस्रो कारण हो जीवनशैलीमा आउने परिवर्तन। रमजान महिनामा धेरै मानिसहरूले खानपानमा संयम अपनाउँछन् र आध्यात्मिक अभ्यासमा बढी ध्यान दिन्छन्।

यी सबै कारणहरूले गर्दा रमजानको रोजा अन्य प्रकारका “इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ” अर्थात् अन्तराल उपवाससँग मिल्दोजुल्दो प्रभाव देखाउन सक्छ।

सूजन र रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली

शरीरमा हुने दीर्घकालीन सूजन (chronic inflammation) धेरै रोगहरूको प्रमुख कारण मानिन्छ। मधुमेह, मुटु रोग, मोटोपन र क्यान्सर जस्ता रोगहरूमा सूजनको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।

यसैले वैज्ञानिकहरूले रमजानको रोजाले सूजन प्रक्रियामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा पनि अध्ययन गरेका छन्।

सन् २०२३ मा गरिएको एक लिपिडोमिक्स अध्ययनले देखाएको छ कि रोजा बस्दा केही प्रकारका लिपिड अणुहरूको मात्रा घटेको थियो। यी अणुहरू शरीरमा सूजन बढाउने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छन्। अध्ययनमा विशेषगरी बढी तौल भएका वयस्कहरूमा यस्तो प्रभाव देखिएको थियो।

अन्य अनुसन्धानहरूले पनि रमजानपछि शरीरमा सूजनसँग सम्बन्धित साइटोकाइन नामक प्रोटिनहरूको स्तर घटेको उल्लेख गरेका छन्। साइटोकाइनहरू शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली नियमन गर्ने महत्वपूर्ण अणुहरू हुन्।

यसका साथै केही अध्ययनहरूले अक्सिडेटिभ स्ट्रेस पनि कम भएको देखाएका छन्। अक्सिडेटिभ स्ट्रेस भनेको शरीरमा फ्री रेडिकलहरूको मात्रा बढ्दा हुने अवस्था हो, जसले कोशिकाहरूलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

तर सबै अध्ययनहरूको परिणाम एकै किसिमको छैन। केही अनुसन्धानहरूमा उल्लेखनीय परिवर्तन नदेखिएको पनि पाइन्छ। यसको कारण व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, खानपानको गुणस्तर, शारीरिक गतिविधि तथा जीवनशैली फरक हुनु हुन सक्छ।

रमजान: धार्मिक अभ्यासदेखि वैज्ञानिक अध्ययनसम्म

रमजानको रोजा मूलतः धार्मिक आस्थामा आधारित अभ्यास हो। इस्लाम धर्ममा रोजा बस्नु पाँच आधारभूत कर्तव्यमध्ये एक मानिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य आत्मसंयम, आध्यात्मिक उन्नति र सामाजिक संवेदनशीलता विकास गर्नु हो।

तर आधुनिक विज्ञानले यस अभ्यासलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि अध्ययन गर्न थालेपछि यसको महत्व अझ व्यापक रूपमा बुझ्न थालिएको छ।

विश्वका विभिन्न देशहरू मध्यपूर्व, दक्षिण एशिया, अफ्रिका, युरोप र अमेरिकासम्म करोडौं मानिसहरूले एकै समयमा रोजा बस्दा वैज्ञानिकहरूलाई ठूलो मात्रामा तथ्यांक उपलब्ध हुन्छ। यसले मानव शरीरमा उपवासको प्रभाव बुझ्नका लागि अद्वितीय अवसर प्रदान गर्छ।

अवश्य पनि, सबै मानिसहरूका लागि रोजा समान रूपमा लाभदायक हुन्छ भन्ने छैन। विशेषगरी गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरू, गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा वा केही औषधि सेवन गरिरहेका बिरामीहरूले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार निर्णय गर्नुपर्छ।

तर समग्रमा हेर्दा, धेरै अध्ययनहरूले रमजानको रोजाले रक्तचिनी नियन्त्रण, मुटु स्वास्थ्य, तौल व्यवस्थापन र सूजन कम गर्ने जस्ता पक्षमा सकारात्मक संकेत दिएको देखिन्छ।

यसरी धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक अनुसन्धानको संगममा रमजानको रोजा एउटा रोचक र महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। १४ सय वर्षदेखि चलिआएको यो परम्परा आज आधुनिक चिकित्सा विज्ञानका लागि पनि अध्ययनको महत्वपूर्ण आधार बन्न पुगेको छ।

भविष्यमा अझ व्यापक अनुसन्धानहरू हुँदै जाँदा रोजाको स्वास्थ्य प्रभावबारे अझ स्पष्ट र गहिरो बुझाइ विकास हुने अपेक्षा गरिएको छ।