लहानमा ‘पूर्ण ट्रमा सेन्टर’ होइन, तत्काल ‘ट्रमा युनिट’ सञ्चालनमा ल्याउने राजमार्ग दुर्घटनाका घाइतेलाई लक्षित गर्दै सरकारको नयाँ योजना

फिरोज सिद्दिकी

लहान, साउन ३० गते । पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा हुने दुर्घटनाका घाइतेलाई उपचारका लागि अन्यत्र रेफर गर्नुपर्ने बाध्यता अन्त्य गर्ने उद्देश्यले सिरहाको लहानस्थित रा.उ.प्रादेशिक अस्पतालमा तत्काल ‘ट्रमा युनिट’ सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरिएको छ। स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छतामन्त्री निशा मेहताले पूर्ण क्षमताको ट्रमा सेन्टर निर्माण तत्काल सम्भव नभए पनि उपलब्ध पूर्वाधारलाई उपयोग गर्दै ट्रमा युनिटबाट सेवा सुरु गर्न लागिएको घोषणा गरेकी हुन्।

लहानमा आयोजित कार्यक्रममा मन्त्री मेहताले पूर्ण क्षमताको ट्रमा सेन्टर सञ्चालनका लागि विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर), भवन निर्माण, आवश्यक उपकरण र बहुविशेषज्ञ चिकित्सकको व्यवस्थापन गर्न समय लाग्ने भएकाले तत्कालको आवश्यकता पूरा गर्न ट्रमा युनिटको अवधारणा अघि सारिएको बताइन्।

उनको भनाइमा लहानको भौगोलिक अवस्थाले पनि यस्तो सेवा तत्काल सुरु गर्न अनुकूल आधार तयार गरेको छ। पूर्व–पश्चिम राजमार्गसँग जोडिएको लहानमा दुर्घटनाका घाइतेको संख्या तथा आकस्मिक उपचारको आवश्यकता बढी हुने भएकाले सामान्य अस्पताल सेवाभन्दा आपत्कालीन ट्रमा उपचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था छ।

पूर्वाधार छ, अब जनशक्ति जोड्नुपर्छ

मन्त्री मेहताका अनुसार लहानमा सिटी स्क्यान, ब्लड बैंक र आँखा अस्पतालजस्ता आवश्यक स्वास्थ्य पूर्वाधार उपलब्ध छन्। तर पूर्वाधार हुँदाहुँदै पनि विशेषज्ञ जनशक्ति अभावका कारण ती सेवाको पूर्ण उपयोग हुन नसकेको समस्या छ।

विशेषगरी सिटी स्क्यान मेसिन उपलब्ध भए पनि रेडियोलोजिष्टको अभावमा सेवा प्रभावित भइरहेको उनले बताइन्। ट्रमा युनिट सञ्चालनका लागि अर्थोपेडिक सर्जन, एनेस्थेसिया विशेषज्ञसहित आवश्यक स्वास्थ्यकर्मीको टोली व्यवस्थापन गरिने उनको भनाइ छ।

प्रदेश सरकारले हालै २९ जना विशेषज्ञ चिकित्सक पठाइसकेको जानकारी दिँदै मन्त्री मेहताले उपलब्ध जनशक्तिलाई आवश्यकता र सेवाको प्रकृतिअनुसार व्यवस्थापन गरेर लहानको आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा बलियो बनाउने बताइन्।

यो घोषणाको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको नयाँ भवन र पूर्ण संरचना निर्माण नभएसम्म सेवा रोकिराख्नेभन्दा उपलब्ध संरचनाबाट तत्काल सेवा सुरु गर्ने सरकारको तयारी हो।

दुर्घटनाका घाइतेका लागि गोल्डेन आवर बचाउने प्रयास

लहानमा ट्रमा युनिट सञ्चालनको घोषणा केवल एउटा नयाँ स्वास्थ्य सेवा थप्ने विषय मात्र होइन। यसको प्रत्यक्ष सम्बन्ध पूर्व–पश्चिम राजमार्गको दुर्घटना व्यवस्थापनसँग जोडिएको छ।

राजमार्गमा दुर्घटना हुँदा घाइतेलाई तत्काल प्राथमिक उपचार, आवश्यक परीक्षण, रक्तसञ्चार, शल्यक्रिया तथा आकस्मिक व्यवस्थापन उपलब्ध गराउन सकिएमा ज्यान जोगाउने सम्भावना बढ्छ। तर विशेषज्ञ सेवा र आवश्यक उपकरण उपलब्ध नभए घाइतेलाई विराटनगर, धरान, जनकपुर वा अन्य ठूला स्वास्थ्य संस्थातर्फ रेफर गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

यही दूरी र समय दुर्घटनाका गम्भीर घाइतेका लागि निर्णायक बन्न सक्छ। त्यसैले लहानमा ट्रमा युनिट सञ्चालनको मुख्य परीक्षा भवन बनेको छ कि छैन भन्नेमा होइन, दुर्घटनामा परेका बिरामीलाई कति छिटो विशेषज्ञ चिकित्सक, इमेजिङ, रक्तसञ्चार, एनेस्थेसिया र आवश्यक शल्यक्रिया सेवा उपलब्ध गराउन सकिन्छ भन्नेमा हुनेछ।

पूर्ण ट्रमा सेन्टरका लागि अझै लामो बाटो

मन्त्री मेहताले तत्काल ट्रमा युनिट सुरु गर्ने घोषणा गरे पनि पूर्ण क्षमताको ट्रमा सेन्टर निर्माण भने दीर्घकालीन प्रक्रिया भएको स्पष्ट पारेकी छन्।

पूर्ण ट्रमा सेन्टरका लागि आवश्यक भवन, अत्याधुनिक उपकरण, विभिन्न विधाका विशेषज्ञ चिकित्सक, नर्सिङ जनशक्ति, आकस्मिक शल्यक्रिया सुविधा, आईसीयू, एनेस्थेसिया तथा अन्य प्राविधिक संरचना आवश्यक पर्छ।

त्यसका लागि डीपीआरदेखि भवन निर्माण र जनशक्ति व्यवस्थापनसम्मको प्रक्रिया पूरा गर्न समय लाग्ने भएकाले अहिलेको प्राथमिकता ‘तत्काल सेवा’ भएको मन्त्रीको भनाइ छ।

यसले लहानमा वर्षौंदेखि उठ्दै आएको ट्रमा सेन्टरको मागलाई तत्कालका लागि ‘ट्रमा युनिट’ मार्फत सम्बोधन गर्ने सरकारको रणनीति देखाउँछ। तर स्थानीयस्तरमा उठ्न सक्ने अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ट्रमा युनिट कतै नाम मात्रको सेवा त बन्ने होइन?

यदि विशेषज्ञ चिकित्सक नियमित उपलब्ध भएनन्, सिटी स्क्यान सञ्चालनमा आएन, एनेस्थेसिया सेवा प्रभावकारी भएन वा आकस्मिक शल्यक्रिया गर्न सकिएन भने ‘ट्रमा युनिट’को नामले मात्रै दुर्घटनाका बिरामीको समस्या समाधान हुँदैन। त्यसैले घोषणाभन्दा कार्यान्वयन नै यसको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।

स्वास्थ्य बीमामा पनि मन्त्रीको स्पष्टीकरण

कार्यक्रममा स्वास्थ्य बीमाको विषय पनि उठेको थियो। निजी अस्पतालमा बीमा सेवा रोकिएपछि आम नागरिकमा बीमा कार्यक्रम नै संकटमा परेको हो कि भन्ने प्रश्न उठिरहेका बेला मन्त्री मेहताले स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बन्द नभएको स्पष्ट पारिन्।

उनका अनुसार निजी अस्पतालहरूमा मात्र बीमा सेवा रोकिएको हो भने सरकारी अस्पतालमा बीमा सेवा यथावत् रहेको छ।मन्त्रीले सरकारी अस्पतालमा करिब ९३ प्रतिशत नागरिक निर्भर रहेको तथ्यांक प्रस्तुत गर्दै बीमाको प्रभावकारिता बढाउने दिशामा सरकार अघि बढिरहेको बताइन्।

उनले बीमाअन्तर्गत रहेका केही प्याकेज वैज्ञानिक तथा व्यवहारिक नभएको स्वीकार गर्दै त्यसको पुनरावलोकन भइरहेको जानकारी दिइन्। यसको अर्थ सरकारले बीमा कार्यक्रमलाई खारेज गर्नेभन्दा अहिलेको संरचना र प्याकेजलाई पुनः व्यवस्थित गर्ने बाटो रोजेको देखिन्छ।

१८ अर्ब बक्यौताको प्रश्न पनि जोडियो

स्वास्थ्य सेवासँग सम्बन्धित वित्तीय समस्याबारे पनि मन्त्री मेहताले धारणा सार्वजनिक गरिन्। उनका अनुसार विगतमा रहेको १८ अर्ब रुपैयाँ बक्यौतामध्ये फागुनसम्मको भुक्तानी भइसकेको छ।

स्वास्थ्य संस्थाहरूको आर्थिक दायित्व व्यवस्थापन गर्न नसक्दा औषधि, उपकरण, सेवा र जनशक्ति व्यवस्थापनमा समेत असर पर्ने गरेको गुनासो रहँदै आएको छ। त्यसैले बक्यौता भुक्तानीलाई स्वास्थ्य सेवा सुधारसँग जोडेर हेरिएको छ।

तर बक्यौता तिर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। अस्पतालमा आवश्यक जनशक्ति, उपकरण र औषधि नियमित उपलब्ध गराउने प्रणाली बलियो नबनेसम्म सेवा गुणस्तरको प्रश्न कायम रहन्छ।

अब लहानको स्वास्थ्य सेवाको अग्निपरीक्षा

लहानमा ट्रमा युनिट सञ्चालन गर्ने घोषणा स्थानीयका लागि आशाजनक विषय हो। विशेषगरी राजमार्ग दुर्घटनाका गम्भीर घाइतेलाई समयमै उपचार उपलब्ध गराउन सके यसले ठूलो मानवीय क्षति रोक्न सक्छ। तर यसको सफलता घोषणामा होइन, कार्यान्वयनमा निर्भर हुनेछ।

सिटी स्क्यान चल्छ कि चल्दैन? रेडियोलोजिष्ट नियमित उपलब्ध हुन्छन् कि हुँदैनन्? अर्थोपेडिक सर्जन र एनेस्थेसिया विशेषज्ञ चौबीसै घण्टा आकस्मिक सेवामा उपलब्ध हुन्छन् कि हुँदैनन्? ब्लड बैंकमा आवश्यक रगतको व्यवस्था हुन्छ कि हुँदैन? गम्भीर बिरामीलाई तत्काल शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? यी प्रश्नको व्यावहारिक उत्तर नै लहानको प्रस्तावित ट्रमा युनिटको वास्तविक मूल्यांकन हुनेछ।

पूर्ण ट्रमा सेन्टरका लागि वर्षौं कुर्नुपर्ने अवस्था छ भने तत्काल ट्रमा युनिट सञ्चालन गर्ने निर्णय व्यवहारिक देखिन्छ। तर त्यसलाई दीर्घकालीन ट्रमा सेन्टरको विकल्प बनाएर रोक्ने होइन, पूर्ण ट्रमा सेन्टरतर्फ जाने पहिलो चरणका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

लहान राजमार्गको शहर मात्र होइन, पूर्वी मधेशको महत्वपूर्ण स्वास्थ्य केन्द्र पनि हो। अब चुनौती नयाँ घोषणा गर्ने होइन उपलब्ध पूर्वाधारलाई चौबीसै घण्टा चल्ने, विशेषज्ञ सेवासहितको प्रभावकारी आकस्मिक उपचार प्रणालीमा बदल्ने हो।